Άποψη της κεντρικής πλατείας της Τραπεζούντας με τη λεωφόρο Μεϊντάν. Nouri, O. Πόντος. Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς. Τραπεζούντα 1900.

Η εικόνα από την Τραπεζούντα του 1900, του Nouri O. και φυλάσσεται στο Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού του Δήμου Καλαμαριάς, απεικονίζει την καρδιά της πόλης – την κεντρική πλατεία με την οδό Μεϊντάν. Πρόκειται για μια από τις πιο εμβληματικές αστικές τοποθεσίες του Πόντου, όπου διασταυρώνονταν οι εμπορικές, πολιτικές και κοινωνικές λειτουργίες μιας πολυπολιτισμικής και δυναμικής κοινωνίας.

Η φωτογραφία διατηρεί έντονα στοιχεία του αστικού τοπίου των αρχών του 20ού αιώνα, με πολυώροφα κτίρια που φέρουν αρχιτεκτονικά στοιχεία νεοκλασικισμού και οθωμανικής επίδρασης, με εξώστες και ευρύχωρες προσόψεις. Η παρουσία πλήθους ανθρώπων στην πλατεία, είτε σε κυκλοφορία είτε σε συναναστροφή, μαρτυρεί την έντονη δημόσια ζωή της εποχής, ενώ η έπαρση σημαίας ενδεχομένως να υποδηλώνει κρατική διοικητική παρουσία ή εορταστικό γεγονός.

Το σκηνικό διαμορφώνεται από την πολύπλευρη ταυτότητα της Τραπεζούντας ως πρωτεύουσας του ελληνισμού του Πόντου, με μακρά εμπορική ιστορία και στενή σύνδεση με τον ελληνικό πληθυσμό, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση των κοινωνικών και οικονομικών θεσμών της πόλης. Στο βάθος, διακρίνονται ίσως οι τρούλοι και τα μιναρέδια, που επιβεβαιώνουν τη θρησκευτική συνύπαρξη και τον πολυεθνικό χαρακτήρα της πόλης. Η πλατεία Μεϊντάν λειτουργούσε όχι μόνο ως κόμβος κυκλοφορίας αλλά και ως τόπος πολιτικής έκφρασης και κοινωνικής συνάντησης.

Η ταχυδρομική κάρτα, πέρα από την εικαστική και τεκμηριωτική της αξία, επιτελεί και έναν συναισθηματικό ρόλο, καθώς συνδέει τους πρόσφυγες της Καλαμαριάς με τις ρίζες τους, προσφέροντας μια οπτική μνήμη της πατρίδας που εγκαταλείφθηκε βίαια αλλά ποτέ δεν λησμονήθηκε.

Ο φωτογράφος Nouri O. (ή πιθανότερα Ο. Nouri, καθώς η ονομασία στις παλιές ταχυδρομικές κάρτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ακολουθούσε συνήθως τη γαλλική σύνταξη), ήταν ένας από τους επαγγελματίες φωτογράφους και εκδότες ταχυδρομικών καρτών που έδρασαν στις αρχές του 20ού αιώνα σε περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με έντονο ελληνικό στοιχείο, όπως η Τραπεζούντα. Δεν διαθέτουμε αναλυτικά βιογραφικά στοιχεία για εκείνον, ωστόσο το όνομά του συναντάται σε αρκετές καρτ-ποστάλ της περιόδου με θέματα από τον Πόντο, γεγονός που υποδηλώνει την εμπορική και εικαστική δραστηριότητά του στον χώρο της φωτογραφικής τεκμηρίωσης και έκδοσης.

Οι φωτογράφοι όπως ο Nouri O. δεν περιορίζονταν μόνο στη λήψη φωτογραφιών˙ συμμετείχαν και στην τελική καλλιτεχνική επεξεργασία των εικόνων, στην επιλογή των θεμάτων – αστικά τοπία, μνημεία, σκηνές καθημερινής ζωής – και στη διακίνηση των καρτ-ποστάλ, συχνά με συνεργασίες με ευρωπαϊκά τυπογραφεία. Μέσω της δουλειάς τους, διασώθηκε μεγάλος όγκος πολύτιμου φωτογραφικού υλικού για τις ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας και του Πόντου.

Ο Nouri O. ανήκει επομένως στην ευρύτερη ομάδα των «αστικών φωτογράφων» της Οθωμανικής περιφέρειας, οι οποίοι κατέγραψαν με ακρίβεια τον πολυεθνικό χαρακτήρα των πόλεων, την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία τους και τις κοινωνικές μεταβολές στις αρχές του 20ού αιώνα, συμβάλλοντας άθελά τους στη διατήρηση της μνήμης των προσφυγικών κοινοτήτων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.