Συλλογή Θεοφυλάκτου Άννα. Ο ναός της Παναγίας Σουμελά. Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς. Τραπεζούντα 1902.

Η φωτογραφία από τη συλλογή της Άννας Θεοφυλάκτου απεικονίζει τον ιερό ναό της Παναγίας Σουμελά, το 1902, σε μια σπάνια λήψη από την περίοδο πριν τον ξεριζωμό του Ποντιακού Ελληνισμού. Χτισμένο σε υψόμετρο περίπου 1.200 μέτρων, στην απόκρημνη χαράδρα του όρους Μελά, το μοναστήρι κυριολεκτικά αγκαλιάζεται από τον βράχο, συνθέτοντας ένα τοπίο που συνδυάζει επιβλητικότητα και μυσταγωγία.

Η φωτογραφία καταγράφει όχι μόνο την αρχιτεκτονική αρτιότητα του μοναστηριού, αλλά και την ενεργό του λειτουργία: κληρικοί και προσκυνητές βρίσκονται συγκεντρωμένοι στον προαύλιο χώρο, υποδηλώνοντας την πνευματική και κοινωνική σημασία της Μονής για τους Έλληνες του Πόντου. Η Παναγία Σουμελά υπήρξε για αιώνες το θρησκευτικό και πολιτισμικό επίκεντρο του ποντιακού κόσμου, σύμβολο ενότητας και πίστης, ειδικά σε περιόδους κρίσης και καταπίεσης.

Η συγκεκριμένη εικόνα αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο μιας εποχής που σύντομα θα ανατραπεί βίαια, αλλά και σύμβολο της συνέχειας· καθώς το μοναστήρι θα αποκτήσει μεταγενέστερα, μετά τον ξεριζωμό, το «αντίγραφό» του στις πλαγιές του Βερμίου, στην Καστανιά Ημαθίας, ως τόπος μνήμης και αναβίωσης της ποντιακής ταυτότητας.